Aktualności

W Ulpianie niedaleko Prisztiny archeolodzy odkryli mozaikową inskrypcję związaną z Justynianem Wielkim oraz z jego żoną Teodorą. Znaleziska tego rodzaju należą do rzadkich, ale to już drugie takie z Ulpiany, a co więcej – drugie związane z tym jednym z największych, o ile nie największym, cesarzem bizantyńskim. 

Ulpiana to jedno z najciekawszych stanowisk archeologicznych w zachodniej części Półwyspu Bałkańskiego, czyli obszaru zajmowanego niegdyś przez Ilirów i stąd nazywanego Ilirią. Położone jest obecnie w odległości ok. 10 km na południowy wschód od Prisztiny, stolicy Republiki Kosowo, co sprawia, że to także jedno z najważniejszych stanowisk archeologicznych na terytorium tego państwa. 

Ulpiana powstała prawdopodobnie na miejscu wcześniejszego oppidum duże, ufortyfikowane miejsce z epoki żelaza, łączone z Celtami i kulturą lateńską; niekiedy opidda uważa się za pierwsze miasta europejskie iliryjskich Dardanów, którzy zostali pod koniec I w. p.n.e. podbici przez Rzymian. Jej nazwa pochodzi od imienia rzymskiego cesarza Trajana (Marek Ulpiusz Trajan), który podniósł ją do rangi municypium, czyli miasta na prawie rzymskim. Pod koniec III w. n.e. Ulpiana znalazła się w obrębie prowincji rzymskiej Dardanii, wydzielonej wówczas z wcześniejszej Mezji Górnej. Miasto stało się jednym z najważniejszych ośrodków gospodarczych, politycznych i kulturalnych w tej części Cesarstwa Rzymskiego. Na jego pozycję wpłynęła niewątpliwie doskonała lokalizacja: na żyznych glebach, w pobliżu kopalni złota i srebra oraz stolicy Dardanii – Scupi (dziś Skopje – stolica Macedonii Północnej). Ponadto Ulpiana leżała przy kluczowych wtedy szlakach komunikacyjnych łączących wschód z zachodem, tj. Rzym z Konstantynopolem i dalej jeszcze z Morzem Czarnym (w tym Via Lissusm–Naissus–Ratiaria). Udział mieszkańców Ulpiany w handlu dalekosiężnym poświadczają zabytki stąd pochodzące znajdowane przez archeologów np. w Izraelu czy we Włoszech. Największy okres prosperity Ulpiany przypadł na III i IV stulecie, gdy znana była jako Municipum Ulpiana Splendidissima, czyli Najwspanialsze Miasto Ulpiana. Należała wtedy do najludniejszych miast na Bałkanach; rezydował tu też arcybiskup Dardenii, co niewątpliwie dodawało mu prestiżu. 

Trudne czasy zaczęły się dla Ulpiany po upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego, wskutek najazdów barbarzyńców (m.in. Gotów) oraz katastrof naturalnych miasto zaczęło się w V i VI w. wyludniać. W 518 r. potężne trzęsienie ziemi zniszczyło miasto niemal doszczętnie, ale w kilkanaście lat później nakazał je odbudować cesarz bizantyński Justynian I Wielki. Nazwał je Iustinianna Secunda dla odróżnienia od Justiniana Prima, miasta założonego przez niego na surowym korzeniu w 535 r., do którego w tymże roku przeniósł też arcybiskupa z Ulpiany.

Kres Ulpiany przyniosły najazdy Awarów i Słowian, ostatni z wymienionych w 618 r. puścili miasto z dymem, i to dosłownie – pozostała po nim jedynie warstwa popiołu widoczna doskonale podczas wykopalisk. Lokalizacja Ulpiany pozostawała tajemnicą przez kolejne stulecia, choć podejrzewano, że jej pozostałości mogą znajdować się w okolicach współczesnego miasta Lipjan, a to ze względu na podobieństwo obu nazw. W 1953 r. w odległości ok. 10 km od Lipjan natrafiono na cztery pochówki, a w kolejnym rozpoczęto systematyczne prace wykopaliskowe, które trwały do 1959 r., a których wyniki potwierdziły odkrycie reliktów Najwspanialszego Miasta Ulpiany. Od tego czasu na stanowisku przeprowadzono kilka sezonów badawczych, a od kilku lat prowadzi je Instytut Archeologiczny w Kosowie we współpracy z Niemieckim Instytutem Archeologicznym i Instytutem Archeologii francuskiej École Normale Supérieure i przy wsparciu (także finansowym) Ministerstwa Kultury, Młodzieży i Sportu oraz Unii Europejskiej. 

Dzięki wysiłkom archeologów odsłonięto pozostałości trzech bazylik, nekropolii, term, forum, rzymskiego garnizonu wojskowego (castrum), fragmenty wałów obronnych z wieżami strażniczymi, mnóstwo zabytków ruchomych, nie tylko z okresów bizantyńskiego, rzymskiego czy iliryjskiego, ale też np. żelaza, brązu i neolitu. Nic zatem dziwnego, że w 2016 r. władze Republiki Kosowo utworzyły tutaj park archeologiczny obejmujący powierzchnię 161 ha, którą dodatkowo otacza strefa ochronna zajmująca 96 ha.

Ostatnie lata wykopalisk na obszarze Najwspanialszego Miasta Ulpiany dostarczają prawdziwych sensacji. W 2022 r. natrafiono na relikty największej dotąd na tym stanowisku i jednej z największych w regionie świątyń, którą uznano za bazylikę arcybiskupią. Jej długość wynosiła 70 m, szerokość 60 m, a podłogi wyłożono mozaikami. Jedna z nich, odkryta w 2023 r., okazała się szczególnie cenna. Otóż jest to inskrypcja mozaikowa, zabytek sam z siebie rzadki, ale co więcej – jej łaciński przekaz wiąże się bezpośrednio z Justynianem Wielkim i jego żoną Teodorą oraz odbudową Ulpiany po trzęsieniu ziemi jako Iustinianna Secunda.

Tegoroczny sezon badań przyniósł kolejne, a więc sensacyjne, odkrycie artefaktu tego rodzaju. Tym razem dokonano go w zidentyfikowanej w 2012 r. bazylice biskupiej, mniejszej niż wspomniana arcybiskupia (40x20 m), ale będącej najpewniej głównym kościołem miejskim. Zaopatrzono go w specjalne miejsce za ołtarzem dla biskupa i duchownych w formie schodków (tzw. syntronon) oraz zewnętrzne baptysterium. Jego podłogi również zdobiły mozaiki, na ogół w geometryczne wzory, ale jedna z nich zawiera łacińską wyjątkową dedykację dla Justyniana i jego żony z okazji budowy nowego kościoła. Wyjątkową – bo takich dedykacji znanych jest zaledwie kilka. Fundacja ma oczywisty związek z katastrofalnymi skutkami trzęsienia ziemi w 518 r., które są rozpoznawane przez archeologów jako dziury o głębokości 1 m. Nie była to jedyny kataklizm jaki spotkał omawianą świątynię – w 358 r. została ona zrujnowana przez równie silne wstrząsy, których epicentrum znajdowało się w Nikomedii w Azji Mniejszej. 

Obie wyjątkowe inskrypcje mozaikowe odkryte w ostatnich latach potwierdzają silne związki Justyniana Wielkiego z tą częścią Półwyspu Bałkańskiego. Skąd zainteresowanie cesarza bizantyńskiego tymi obszarami? Odpowiedź jest prosta: Justynian urodził się w Tauersium, miejscu określanym dziś jako Gradište w pobliżu wsi Taor w Macedonii Północnej.

________________
Ewelina Siemianowska (ur. 1981) historyk i archeolog, oba kierunki ukończyła na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Interesuje się wczesnym średniowieczem, w tym zwłaszcza osadnictwem i komunikacją, którym poświęciła szereg artykułów naukowych. Jest redaktorem portalu wczesneśredniowiecze.pl.

Powyższy artykuł jest chroniony przez przepisy prawa autorskiego.
Redakcja wyraża zgodę na kopiowanie i przedrukowywanie tylko całości artykułu pod warunkiem zamieszczenia imienia i nazwiska autora, informacji o nim oraz informacji o źródle (link do wczesneśredniowiecze.pl).